Autor: Chenggang Xu1
Tytuł: Institutional Genes. Origins of China’s Institutions and Totalitarianism (Geny instytucjonalne. Pochodzenie chińskich instytucji i totalitaryzmu)
Wydawnictwo: Cambridge University Press (2025)
Autor wychodzi w tej książce od teorii projektowania instytucjonalnego, nazywaną też teorią projektowania mechanizmów, która bada, jak tworzyć reguły, procedury i instytucje, aby osiągały określone cele społeczne lub gospodarcze mimo ograniczonej wiedzy, sprzecznych interesów i strategicznego zachowania uczestników. W ekonomii często przedstawia się ją matematycznie, ale jej źródła sięgają debaty Langego i Hayeka z lat 30. i 40. XX wieku o możliwości efektywnego socjalizmu. Lange twierdził, że państwowy planista może symulować mechanizm cenowy, natomiast Hayek podkreślał, że wiedza gospodarcza jest rozproszona, lokalna i trudna do scentralizowania.
Z tego sporu wyrosło pytanie: jakie instytucje najlepiej zbierają informacje, ujawniają preferencje i koordynują ludzką aktywność? Teoria mechanizmów odwraca klasyczne pytanie ekonomii. Nie pyta tylko, jakie skutki przyniosą dane reguły, ale jakie reguły należy zaprojektować, by uzyskać pożądany wynik.
W szerszym, niematymatycznym sensie można stosować tę metodę językowo i analitycznie: zamiast równań używa się pojęć takich jak bodźce, informacje, reguły, koszty kontroli, asymetria wiedzy i niezamierzone skutki. Pozwala to analizować instytucje polityczne, administracyjne lub prawne jako „mechanizmy” kierujące zachowaniami uczestników.
Główny argument Chengganga Xu jest taki, że współczesnych Chin nie da się zrozumieć jako zwykłego autorytaryzmu, „kapitalizmu państwowego” ani przejściowego modelu rozwojowego. Autor twierdzi, że podstawową instytucją ChRL pozostaje komunistyczny totalitaryzm, ale w specyficznej chińskiej odmianie: regionalnie administrowany totalitaryzm (regionally administered totalitarianism, RADT). System ten łączy centralną kontrolę polityczną, kadrową i ideologiczną KPCh z implementacją i administracją na poziomie regionów.
Kluczowym pojęciem książki są „geny instytucjonalne”, czyli trwałe, powracające elementy instytucji, które reprodukują się w nowych warunkach historycznych. Xu argumentuje, że chiński totalitaryzm powstał z połączenia dwóch zestawów takich genów: importowanych ze stalinowskiego ZSRR oraz odziedziczonych po chińskim systemie imperialnym. Szczególnie ważne są: scentralizowana biurokracja terytorialna, brak autonomii sądownictwa, podporządkowanie własności władzy politycznej oraz kontrola nad elitami i ideologią.
Autor stawia sobie pytanie: dlaczego Chiny, mimo prób konstytucjonalizmu i późniejszych reform rynkowych, nie przeszły w stronę demokracji liberalnej? Jego odpowiedź brzmi: ponieważ reformy gospodarcze nie zlikwidowały podstawowych totalitarnych genów instytucjonalnych. Przeciwnie, RADT pozwolił KPCh wykorzystać decentralizację gospodarczą i rozwój sektora prywatnego do wzmocnienia reżimu, a nie do jego demontażu.
Wniosek książki jest pesymistyczny. Bez głębokiej zmiany praw własności, praw jednostki i monopolu politycznego KPCh Chiny będą raczej wracać do totalitaryzmu niż ewoluować stopniowo ku konstytucjonalizmowi. Xu traktuje więc Chiny jako przypadek „trwałej zależności” od ścieżki rozwoju – ja bym to opisał jako zapętlenie ścieżki rozwojowej, na której dawne instytucje imperialne i leninowskie państwo wzajemnie się wzmocniły.
Fascynująca praca. Osobiście jestem zwolnieniem powszechnej teorii systemów, ale widzę duży potencjał do uzupełnienia jej przez teorię projektowania mechanizmów instytucjonalnych w sposób w jaki zrobił to Xu.
—
1 Właściwie to Xu Chenggang, ale podaję porządek przyjęty przez autora i wydawnictwo.
zawielkimmurem.net 