Potencjał japońskiego przemysłu obronnego

Od dojścia do władzy Takaichi Sanae i zwycięskich wyborów przed terminowych, które dały premier większość konstytucyjną, stało się jasne, że Japonia zrewiduje swoją politykę bezpieczeństwa, w tym ograniczenia w eksporcie broni. Ludowa mądrość wskazywałby, że Japonia długo dążąca do jak największej samowystarczalności w produkcji uzbrojenia, a równocześnie starająca się o jak największą kompatybilność z amerykańskimi systemami, może być doskonałym źródłem uzbrojenia dla sojuszników USA. Tylko jaki jest naprawdę potencjał japońskiego przemysłu zbrojeniowego?

Ostatnie dwa tygodnie poświeciłem na grzebaniu w japońskich (i nie tylko) źródłach. Było to o tyle trudne, że musiałem się posiłkować translatorami, ale mam nadzieję, że udało mi zebrać w całość wiele informacji i stworzyć w miarę kompletny – choć nie tak szczegółowy, jak bym chciał – obraz możliwości japońskiego przemysłu zbrojeniowego.

Japoński przemysł obronny jest zaawansowany technologicznie, ale ma niską skalę seryjnej produkcji i niewielkie doświadczenie eksportowe. Najmocniejsze segmenty to: okręty nawodne i podwodne, integracja lotnicza, silniki lotnicze, radary i systemy RF/C2,¹ a także wybrane pociski i komponenty do programów amerykańskich oraz GCAP.² Najsłabszym ogniwem jest skala, ciągłość zamówień, szerokość łańcucha dostaw, wykwalifikowane kadry oraz ta trudna do uchwycenia właściwość, jaką jest instytucjonalna zdolność do prowadzenia eksportu z pełnym pakietem wsparcia logistycznego, szkoleniowego i licencyjnego. Tokio zdaje sobie z tego sprawę i od 2023 roku równolegle wzmacnia popyt krajowy oraz reformuje przepisy prawne, zasady cyberbezpieczeństwa przemysłowego i mechanizmy finansowania eksportu.

W publicznie dostępnych źródłach widoczne są duże zdolności Japonii w sektorach, w których MON publikuje konkretne liczby. W ostatnich budżetach MON ujawniano m.in. zakup 8 F-35A i 3 F-35B rocznie w latach fiskalnych 2025 i 2026, 1 P-1 oraz 3 SH-60L w 2026, 1 nowego FFM³, 2 okrętów patrolowych, 1 okrętu podwodnego i 1 trałowca w 2026. Dla wojsk lądowych 8 czołgów Type 10 w 2026, 12 w 2025, 10 w 2024; 15 Type 16 MCV w 2025 i 19 w 2024; oraz 14 Type 19 155 mm SPH w 2025 i 16 w 2024. Dane dla pocisków, amunicji, radarów, modułów RF i silników okrętowych są w dokumentach publicznych znacznie mniej przejrzyste. Władze ujawniają jedynie wartości budżetowe i działania zwiększające moce produkcyjne, ale nie konkretne dane ilościowe.

Dla potencjalnych klientów najważniejsze, że japońskie systemy są kompatybilne z tymi w państwach funkcjonujących w ekosystemie USA/NATO. Wynika to z tego, że Japonia produkuje albo integruje systemy takie jak F-35, Patriot, Aegis, SM-3, SM-6, Tomahawk, JSM, JASSM, a równolegle weszła w głęboki program współpracy rozwojowej z Wielką Brytanią i Włochami w ramach GCAP. W praktyce oznacza to wysoką interoperacyjność techniczną z klientami indo-pacyficznymi i europejskimi opartymi o standardy zachodnie, ale niższą kompatybilność i wyższy koszt integracji dla odbiorców poza tym ekosystemem. To raczej nie problem dla Japonii, ponieważ wątpię, aby chciała sprzedawać broń niepewnym partnerom. Choć wyjątek może stanowić tutaj Wietnam.

Najważniejsza zmiana strategiczna zaszła w regulacjach eksportowych. Punkt wyjścia z lat 2010–2013 był nadal ukształtowany przez bardzo restrykcyjne zasady. W 2014 roku przyjęto, a w 2023 roku rozszerzono możliwość transferów licencyjnych do państwa licencjodawcy. W marcu 2024 roku dopuszczono – pod warunkami – transfer gotowych samolotów z programu GCAP do państw trzecich. Prawdziwa rewolucja nastąpiła jednak w kwietniu 2026 roku, kiedy rząd przeszedł do modelu, w którym co do zasady wszystkie wyroby gotowe mogą być eksportowane, przy dalszym ścisłym różnicowaniu według charakteru sprzętu, celu użycia, państwa odbiorcy i reżimu kontroli końcowego użytkownika. To nie znosi ograniczeń sensu stricte, ale z zmienia logikę systemu z „zasadniczo nie” na „zasadniczo tak, lecz po ocenie ryzyka”.

Teraz najważniejsze pytanie: jak bardzo może ten potencjał być zwiększony?

Do odpowiedzi na to pytanie zaangażowałem AI (GPT 5.5). Miałem długą wymianę uwagi pomysłów z maszyną na temat metodologi takiej oceny. Największy problem polega na tym, że japońskie źródła publiczne nie ujawniają w sposób jednolity i pełny rocznych wolumenów dla wszystkich kategorii uzbrojenia. W szczególności dotyczy to: pocisków, amunicji, części systemów RF/elektroniki, silników okrętowych, torped i niektórych systemów C2. Dlatego trzeba było wykorzytsać dwa sposoby pomiaru. Tam gdzie to możliwe, agent użył jawnych ilości jednostkowych z budżetów MON jako „najlepszego publicznego przybliżenia aktualnej przepustowości produkcyjnej”. Natomiast, tam gdzie dane ilościowe są niejawne, skorzystał „z jawnych wartości budżetowych, inwestycji w rozbudowę linii, backlogu, danych segmentowych spółek oraz ujawnionych przypadków dostaw.”

Dla pocisków, amunicji, elektroniki i części systemów morskich brak po prostu danych ilościowych. W roku fiskalnym 2026 MON ujawnił jednak bardzo duże środki na programy „stand-off”: 177,0 mld JPY na Type 12 SSM capability upgrade (wersja lądowa i wyposażenie naziemne), 35,7 mld JPY na wersję okrętową, 16,0 mld JPY na pocisk odpalany z okrętu podwodnego, 38,7 mld JPY na pozyskanie ulepszonego HGV, 30,1 mld JPY na pozyskanie hypersonicznego pocisku kierowanego oraz 162,6 mld JPY na rozbudowę zdolności produkcyjnych dla programu hypersonicznego. W tych obszarach pokazują się zatem nie wolumeny sztuk, lecz raczej gwałtownie rosnący potencjał produkcyjny.

Z punktu widzenia czysto ilościowego oznacza to, że Japonia już dziś potrafi seryjnie produkować niewielkie i średniej wielkości serie platform złożonych, ale publicznie nie widać, czy weszła już na poziom produkcji „masowej” na przykład amunicji, jak to ma miejsce w Europie i USA od pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę. Tam, gdzie dane ilościowe są jawne to obecnie Japonia ma możliwość produkowania: 1 okręt podwodny rocznie, 1–3 duże okręty nawodne rocznie, 11 myśliwców F-35 rocznie, 1 samolot patrolowy i 3 śmigłowce ASW rocznie, kilka–kilkanaście systemów lądowych danej klasy rocznie.

Podkreślam, to nie jest oficjalna projekcja japońskiego rządu, lecz szacunek AI operującą modelem analitycznym (syntetyczny indeks produkcji obronnej) opartym na: wzroście krajowych kontraktów w ramach obecnego programu rozbudowy, inwestycjach firm (MHI, IHI, NEC, Mitsubishi Electric), wejściu w życie reform eksportowych oraz ograniczeniach podaży. Największa pewność jest w okrętach, radarach, integracji i silnikach, a największy margines błędu w amunicji i uzbrojeniu precyzyjnego rażenia typu „stand-off”, właśnie z powodu braku jawności danych ilościowych. Przyjmując za 100 potencjał produkcyjny w roku fiskalnym 2026, potencjał produkcyjny Japonii może wzrosnąć w ciągu dekady o ok. 36% w scenariuszu konserwatywnym, o ok. 81% w bazowym i o ok. 147% w przyśpieszonym, przy większej dynamice nakładów i popytu.

Scenariusz konserwatywny zakłada, że po 2027 roku popyt krajowy nadal rośnie, ale wolniej. Możliwości eksportowe są używane ostrożnie. Australia i Filipiny pozostają głównymi odbiorcami, ale bez dużego wzorstu, a ograniczenia kadrowe i zaopatrzeniowe pozostają znaczne. W tym wariancie realny potencjał produkcyjny rośnie o ok. 36% do 2035 roku. To ścieżka spójna z wizją, w której Japonia pozostaje przede wszystkim bardzo dobrym producentem dla własnych sił zbrojnych, z kilkoma wybranymi produktami eksportowymi.

Scenariusz bazowy zakłada, że od 2026 roku rzeczywiście ulegnie zmianie model eksportowy. Nowe zasady będą stosowane konsekwentnie. Zamówienia dla Australii staną się katalizatorem zmian, a Filipiny wygenerują efekt demonstracyjny dla kolejnych zamówień radarowych i morskich w Azji Południowo-Wschodniej. Inwestycje MHI, IHI, NEC i Mitsubishi Electric poprawiają zarówno moce, jak i produktywność. W tym wariancie indeks implikuje wzrost rzędu 81%. To scenariusz prawdopodobny, ale nie pewny.

Scenariusz przyspieszony wymagałby spełnienia pięciu warunków jednocześnie: trwałej kontynuacji bardzo wysokiego popytu krajowego, szybkiej materializacji zamówień eksportowych na okręty, radary i usługi MRO,⁴ skuteczniejszego wykorzystania funduszy i instrumentów ATLA,⁵ pokonania barier w sile roboczej i łańcuchach dostaw oraz stworzenia stałych zagranicznych kanałów serwisowych. W takim wariancie indeks dochodzi do 247 w 2035 roku. To ścieżka ambitna, ale nie fantastyczna – zwłaszcza jeśli Australia okaże się sukcesem wykonawczym, a europejskie państwa NATO zaczną szerzej traktować Japonię jako partnera przemysłowego, a nie tylko politycznego.

Spójrzmy na potencjał japońskiego przemysłu obronnego od strony jakościowej.

Jakościowo baza jest silna. Program nowej FFM opiera się na rodzimym przemyśle. JMU (Japan Marine United Corporation) podkreśla, że ma 100% udziału w budowie lodołamaczy i okrętów przeciwminowych oraz 4 zakłady oraz 5 lokalizacji naprawczych dla floty wojennej. To oznacza, że Japonia ma nie tylko potencjał projektowy i stoczniowy, ale także relatywnie szeroką bazę remontowo-modernizacyjną. Co jest krytyczne dla eksportu, bo realny kontrakt obronny kończy się nie na dostawie, lecz na 20-40 latach wsparcia, zwłaszcza w marynarce wojennej.

Wielkie koncerny już przechodzą z fazy „zwiększania zamówień” do fazy realnej rozbudowy przepustowości. Mitsubishi Heavy Industries podało, że w segmencie obrony i kosmosu przychody wzrosły z 827,6 mld JPY do 1,14 bln JPY rok do roku, a spółka zamierza wzmacniać park produkcyjny i zasoby ludzkie, aby wykonać portfel zamówień przekraczający 4 bln JPY. IHI twierdzi, że „w lotniczo-kosmiczno-obronnym obszarze działalności chce przełamać ograniczenia przepustowości” przez duże inwestycje, wzmocnienie łańcucha dostaw i zwiększanie zdolności w odlewniach i walcowniach, a przy tym jako jeden z głównych motorów wzrostu wskazuje sektor obrony narodowej obok silników i energetyki jądrowej. NEC wzmacnia bazę systemów obronnych i kosmicznych w Fuchū i planuje między rokiem 2023 a 2025 zatrudnić i przeszkolić ok. 1200 dodatkowych pracowników dla tej domeny. To pokazuje, że problemem nie jest popyt, lecz zdolność do szybkiego skalowania projektowania, produkcji i integracji.

W lotnictwie i elektronice widać również, że przemysł japoński pracuje na platformach i programach najwyższej złożoności. MHI pozostaje kluczowym integratorem w okrętach, rakietach i samolotach. Kawasaki rozwija segment Aerospace Systems, którego przychody mają wzrosnąć z ok. 613,6 mld JPY w 2025 roku do 720,0 mld JPY w 2026 roku. IHI ma rosnące przychody w obronnych silnikach lotniczych i wyposażeniu – z 150,2 mld JPY do 212,1 mld JPY, z celem 300,0 mld JPY w 2026 roku. Mitsubishi Electric zwiększyło przychody Defense & Space Systems z 353,8 mld JPY do 421,4 mld JPY.

Są jednak cztery krytyczne ograniczenia jakościowe. Po pierwsze, wąskie gardła materiałowe i łańcuchów dostaw podzespołów. Ustawa o wzmacnianiu bazy produkcyjnej mówi wprost o potrzebie wzmacniania dostaw i przeciwdziałaniu przerwaniu łańcucha dostaw. Po drugie, kadry. Sygnały z przemysłu pokazują, że tempo rozbudowy coraz bardziej zależy od zdolności do pozyskania inżynierów i utrzymania know-how. Po trzecie, cyber i bezpieczeństwo informacji. Po czwarte, mała ilość do tej porty wyeksportowanego sprzętu, co obniża krzywą uczenia się w obsłudze klienta zagranicznego.

Podsumowując, Japonia ma szansę stać ważnym elementem zaplecza przemysłu obronnego szeroko rozumianego Zachodu, ale sama nie poniesie tego ciężaru. Nie obejdzie się bez inwestycji i rozbudowy potencjału w innych państwach.

—
¹ Systemy RF/C2 to skrótowe określenie dwóch powiązanych grup technologii wojskowych: Radio Frequency oraz Command and Control. W kontekście przemysłu obronnego chodzi o urządzenia, które emitują, odbierają, analizują albo zakłócają sygnały elektromagnetyczne. W przypadku Japonii to ważny segment, bo firmy takie jak Mitsubishi Electric, NEC, Toshiba, Fujitsu czy część grupy Mitsubishi mają kompetencje w radarach, sensorach, elektronice obronnej, komunikacji i integracji systemów. Przykładem eksportowym są japońskie radary dla Filipin. C2 to systemy, które pozwalają wojsku zbierać informacje, analizować sytuację, wydawać rozkazy i koordynować działania. C2 to nie pojedynczy komputer, tylko sieć ludzi, procedur, oprogramowania, łączności i sensorów. Razem RF/C2 oznacza więc rdzeń nowoczesnego pola walki: sensory + łączność + dowodzenie + integracja danych. To właśnie te systemy sprawiają, że samoloty, okręty, baterie rakietowe i wojska lądowe nie działają jako osobne platformy, lecz jako jedna sieć.
² Global Combat Air Programme, trójstronny program Japonii, Wielkiej Brytanii i Włoch budowy myśliwca bojowego nowej generacji, który ma zastąpić japońskie F-2 i brytyjsko-włoskie Eurofighter Typhoon. Jeżeli nawet sam projekt stoi pod znakiem zapytania, to dał japońskim planistom i przemysłowi duże doświadczenie praktycznej współpracy z partnerami zagranicznymi.
³ FFM w japońskim kontekście obronnym oznacza klasę wielozadaniowych fregat JMSDF, przede wszystkim typu Mogami.
⁴ Maintenance, Repair and Overhaul, czyli obsługa techniczna, naprawy i remonty kapitalne
⁵ Acquisition, Technology & Logistics Agency, to japońska Agencja ds. Zakupów, Technologii i Logistyki podległa MON.