Lianjiang Li: Political Trust in China

Autor: Lianjiang Li*
Tytuł: Political Trust in China (Zaufanie polityczne w Chinach)
Wydawnictwo: University of Michigan Press (2025)

Li wychodzi od klasycznej definicji, że zaufanie polityczne to oczekiwanie, że rządzący są gotowi i zdolni działać w interesie publicznym. W demokracji takie zaufanie jest „wiążącym oczekiwaniem”, ponieważ obywatele mogą je wycofać w czasie wyborów. Oczywiście, w ChRL jest raczej niewiążącą nadzieją, ale obywatele mogą oceniać władzę, mogą ją krytykować pośrednio, mogą nawet protestować z poważnymi konsekwencjami dla siebie, ale nie mają instytucjonalnej możliwości zmiany rządzących przez wolne wybory. Autor dlatego mówi o chińskim wariancie zaufania jako formie „niedorozwiniętego zaufania politycznego” (underdeveloped political trust).

Najważniejsza teza tej książki jednak dotyczy innego rozumienia przedmiotu zaufania politycznego w Chinach. Autor twierdzi, że zachodnie i międzynarodowe badania ankietowe często pytają o zaufanie do „władz centralnych”, ale jego zdaniem w chińskim kontekście respondenci nie myślą o bezosobowej instytucji administracyjnej. Myślą o „Centrum” (党中央), czyli najwyższym kierownictwie partii, coraz bardziej utożsamianym z „najwyższym przywódcą”. W tym sensie zaufanie do „Centrum” ma silny komponent personalistyczny, szczególnie pod rządami Xi Jinping. Przy tym Li wprowadza rozróżnienie między dwoma aspektami. Pierwszym, czy Centrum chce rządzić w interesie ludu? Drugim, czy potrafi zmusić lokalnych agentów (władze lokalne i aparat terenowy) do implementacji swojej polityki? Respondent może wierzyć, że Pekin ma dobre intencje, ale nie wierzyć, że potrafi kontrolować lokalny aparat.

Li wyróżnia cztery podstawowe wzorce postawy wśród Chińczyków: (1) pełne zaufanie – wiara zarówno w intencje, jak i zdolność wykonawczą Centrum; (2) zaufanie częściowe – wiara w dobre intencje Centrum, ale brak wiary w jego zdolność kontroli lokalnych urzędników; (3) sceptycyzm – wątpliwości wobec obu wymiarów; (4) pełna nieufność – brak wiary i w intencje, i w zdolność. Jego zdaniem to rozróżnienie jest dużo bardziej użyteczne niż proste pytanie: „Czy ufasz rządowi?”. To na pewno zwiększa stabilność systemu. Jeśli ktoś wierzy, że „Centrum” ma dobre intencje, ale lokalni urzędnicy sabotują jego politykę, może składać petycje, odwoływać się do centralnych przepisów i próbować grać Pekinem przeciwko lokalnym władzom. Natomiast pełna nieufność wobec „Centrum” zwiększa prawdopodobieństwo bierności a u niektórych otwartego sprzeciwu. Wbrew pozorom to bierność jest nie mniej niebezpieczna dla reżimu w dłuższej perspektywie czasu niż otwarty opór. Utrata wiary w intencje „Centrum” osłabia akceptację dla monopolu jednej partii. Autor zastrzega, że dane są korelacyjne, ale interpretuje je tak, że nieufność wobec „Centrum” poprzedza zainteresowanie zmianą systemu, a nie odwrotnie.

Dla Li jest tutaj kluczowa rola Xi Jinping. Silny przywódca może zwiększać wrażenie sprawczości „Centrum”, ale równocześnie bierze na siebie więcej odpowiedzialności za porażki. Jeżeli „Centrum” jest coraz bardziej utożsamiane z Xi Jinping, to lokalne błędy, kryzys gospodarczy, porażki centralnej polityki i represje trudniej zrzucać wyłącznie na lokalnych wykonawców. To osłabia jeden z podstawowych mechanizmów władzy w ChRL, czyli „dobry car (Centrum), źli bojarzy (władze terenowe)”.

To nie jest zła książka, ALE Li zbyt ostrożnie traktuje problem strachu i autocenzury w badaniach ankietowych. To formalnie metodologicznie poprawne, ale nie jest to pierwszy przypadek, kiedy badania akademickie są robione w oderwaniu od rzeczywistości. Można odnieść wrażenie, że autor zbyt mocno ufa możliwości wydobycia stabilnych postaw politycznych z ankiet prowadzonych w autorytarnym środowisku informacyjnym. Li nie jest naiwny, ale jego analiza wymaga założenia, że odpowiedzi ankietowe są przynajmniej częściowo interpretowalne. To wygodne i niezbędne do napisania tej książki, ale nie w pełni rozwiązuje problemu falszowania preferencji, czyli publicznego wyrażania opinii lub preferencji niezgodnych z naszymi prawdziwymi, prywatnymi przekonaniami, co jest powszechne w Chinach. Ponadto, książka jest bardziej pracą o mierzeniu i strukturze zaufania politycznego w Chinach, niż pełną analizą trwałości reżimu. Zaufanie jest ważnym komponentem legitymizacji, ale w ChRL współistnieje z przymusem, kontrolą informacyjną, interesami materialnymi, nacjonalizmem, strachem przed chaosem i brakiem wiarygodnej alternatywy itd. Li to widzi, ale celowo zawęża temat, więc nie może dać całościowej odpowiedzi o stabilność rządów KPCh.

—
* Właściwie Li Liangjiang.